Karadeniz'in en dikkat çekici tarihi yapılarından biri olan Sinop Cezaevi, yalnızca geçmişin izlerini taşıyan bir müze değil; Türkiye'de tarih ve acının birlikte yaşadığı en çarpıcı örneklerden de biri. Yüksek surların ardında, denize neredeyse sıfır noktada yükselen bu tarihi yapı; mahkumların hikâyeleri, firar girişimleri ve burada kalmış edebiyatçıların izleriyle ziyaretçilerine sıradan bir gezi deneyiminden çok daha fazlasını sunuyor.
Bugün müze olarak ziyaret edilebilen yapı, geçmişte mahpusların özgürlüğe ulaşmasını neredeyse imkânsız hale getiren konumu nedeniyle "Anadolu'nun Alcatraz'ı" olarak anılıyor.
Sinop Cezaevi'nin Tarihi 16. Yüzyıla Uzanıyor
Sinop Cezaevi'nin hikâyesi, aslında çok daha eski bir tarihe sahip olan Sinop Kalesi ile birlikte başlıyor. Tarihi MÖ 6. yüzyıla kadar uzanan kalenin iç kale bölümü, yüzyıllar boyunca farklı amaçlarla kullanıldı.
Bu alanın zindan olarak kullanılmaya başlanması ise 1560 yılına kadar uzanıyor. 1887 yılında resmi olarak cezaevine dönüştürülen yapı, kısa süre içerisinde zorlu koşullarıyla nam saldı.
Cezaevinin ünü, yalnızca kalın duvarlarından kaynaklanmıyordu. Yapının Sinop Kalesi'nin burçlarının yanı sıra iç kalenin burçları tarafından da çevrelenmesi, buradan kaçmayı son derece güç hale getiriyordu. Mahkûmların özgürlüğe ulaşabilmesi için adeta iki ayrı savunma hattını aşması gerekiyordu.
Evliya Çelebi'nin Gözünden "Kuş Bile Uçurmayan" Zindan
Sinop Cezaevi'nin geçmişteki ürkütücü atmosferini anlatan en dikkat çekici tasvirlerden biri Evliya Çelebi'nin seyahatnamesinde yer alıyor. Çelebi, burayı korkutucu bir kale ve azılı mahkûmların tutulduğu bir zindan olarak tasvir eder. Gardiyanların ve demir parmaklıkların oluşturduğu güvenlik düzenine dikkat çekerken, buradan kaçmanın ne kadar zor olduğunu da vurgular.
Bu anlatı, Sinop Cezaevi'nin yüzyıllar boyunca neden "kaçılması imkânsız" bir hapishane olarak ün kazandığını anlamak açısından önemli ipuçları veriyor.
Firar Hikâyeleri Cezaevinin Duvarlarında Saklı
Sinop Cezaevi'nden kaçmanın neredeyse imkânsız olduğu söylense de tarihte bunu deneyen mahkûmlar da olmuş. Cezaevinin müzeye dönüştürülmesinden önce burada görev yapan gardiyanların aktardığı firar hikâyeleri, yapının güvenlik özelliklerini gözler önüne seriyor:
- Bir mahkûm, ayakkabısının tabanına gizlediği demir testeresiyle parmaklıkları keserek denize ulaşmış. Ancak özgürlüğü uzun sürmemiş ve birkaç gün sonra yakalanmış.
- Bir başka mahkûm ise kanalizasyon sistemini kullanarak denize ulaşmayı başarmış. Bu kaçış girişiminin ardından kanalizasyon çıkışının demir parmaklıklarla kapatıldığı, aynı yöntemi deneyen başka bir mahkûmun ise hayatını kaybettiği aktarılıyor.
Bu hikâyeler, bugün müze olarak gezilen mekânın yalnızca taş duvarlardan ibaret olmadığını; her bölümünün geçmişte yaşanan gerçek olayların izlerini taşıdığını gösteriyor.
Denizin Sesi Mahkûmların Peşini Bırakmıyordu
Sinop Cezaevi'ni diğer tarihi hapishanelerden ayıran en çarpıcı özelliklerden biri, denize olan yakınlığı. Cezaevinin duvarları ile deniz arasında çok az mesafe bulunuyor. Bu nedenle içeride tutulan mahkûmlar, özgürlüklerinin hemen yanı başında duran denizin sesini sürekli duyuyordu.
Dalgaların sesi, bir yandan Karadeniz'in sonsuzluğunu hatırlatırken diğer yandan cezaevinin sınırlarını daha da belirgin hale getiriyordu. Özellikle deniz seviyesine yakın bölümlerde rutubet önemli bir sorun oluşturuyordu. Bu ağır koşullar, burada kalan mahkûmların fiziksel ve psikolojik açıdan zor günler geçirmesine neden oluyordu.
Sabahattin Ali'nin İzleri Sinop Cezaevi'nde
Sinop Cezaevi'nin hikâyesini Türkiye'nin edebiyat ve kültür tarihinde özel bir yere taşıyan unsurlardan biri de burada kalan ünlü isimler. Cezaevinin koğuşlarında ve hücrelerinde farklı dönemlerde çok sayıda yazar ve sanatçı kaldı.
Bunların başında Sabahattin Ali geliyor. Sinop Cezaevi'nde geçirdiği dönemin izlerini taşıyan şiirleri arasında özellikle "Aldırma Gönül", zaman içerisinde Türk müziğinin en tanınan eserlerinden birine dönüştü. Bugün Sinop Cezaevi denildiğinde pek çok kişinin aklına yalnızca tarihi bir hapishane değil, aynı zamanda Sabahattin Ali'nin dizeleri geliyor.
Tatar Ramazan'ın Hikâyesi de Sinop'ta Şekillendi
Sinop Cezaevi'nin edebiyat ve sinema dünyasındaki etkisi Sabahattin Ali ile sınırlı değil. Yazar Kerim Korcan, cezaevinde yaşadığı deneyimlerden yararlanarak Tatar Ramazan karakterini ve hikâyesini ortaya çıkardı. Daha sonra sinemaya uyarlanan eser, Türk sinemasının unutulmaz yapımları arasında yer aldı. Böylece Sinop Cezaevi, yalnızca tarihi bir mekân olmaktan çıkıp Türk edebiyatı ve sinemasının hafızasında da kendine kalıcı bir yer edindi.
2000 Yılında Müzeye Dönüştürüldü
Uzun yıllar cezaevi olarak kullanılan Sinop Cezaevi, 2000 yılında müzeye dönüştürüldü. Böylece bir dönem mahkûmların kapatıldığı koğuşlar, hücreler ve avlular günümüzde ziyaretçilerin geçmişe tanıklık edebildiği tarihi alanlara dönüştü.
Bugün Sinop'a gelen gezginler için cezaevi, kentin tarihi dokusunu anlamak açısından önemli duraklardan biri. Ancak buranın atmosferini anlamak için yalnızca mimarisine bakmak yeterli değil. Duvarların ardında yaşanan hikâyeleri, burada kalan insanların izlerini ve denizin hiç kesilmeyen sesini birlikte düşünmek gerekiyor.
