Ay yüzeyinde yer alan ve derinliği yaklaşık 10 katlı bir binanın yüksekliğine ulaşan gizemli bir çukur, uzay bilimcilerin yeni araştırma odağı hâline geldi. Marius Hills Çukuru'nun altında geniş bir mağara ya da lav tünelinin bulunup bulunmadığını ortaya çıkarmak üzere kapsamlı bir bilimsel çalışma başlatıldı.
Projenin adı GIMLI — yani Marius Çukuru Araştırması için Jeofiziksel Aletler. Araştırmacılar, Ay'ın yüzeyinin altını farklı yöntemlerle eş zamanlı olarak inceleyecek.
Yeraltı radarı, sismik sensörler ve yerçekimi alanını ölçen cihazlar birlikte kullanılacak. Amaç yalnızca bir boşluk bulmak değil; çukurun çevresindeki jeolojik yapının Ay'ın volkanik geçmişi hakkında ne söyleyebileceğini de anlamak.
Yaklaşık 10 katlı bina derinliğinde
Marius Hills Çukuru, Ay'ın volkanik açıdan en hareketli bölgelerinden biri olarak bilinen Marius Tepeleri'nde konumlanıyor. Çukurun derinliği yaklaşık 10 katlı bir binanın yüksekliğine denk gelirken, açıklığının genişliği kabaca bir Amerikan futbol sahası büyüklüğünde.
Bu oluşum, Ay yüzeyinde şimdiye kadar tespit edilen yaklaşık 300 çukurdan biri sayılıyor. Bazı bilim insanlarına göre bu çukurlar, geçmişteki volkanik faaliyetler sırasında oluşmuş yeraltı mağaralarına açılan girişler olabilir. Marius Hills Çukuru da bu nedenle özel bir ilgi görüyor. Yapı, 2009 yılında keşfedilmişti.
Gezegen Bilimleri Enstitüsü bünyesindeki ekip, GIMLI kapsamında çukurun yalnızca kendisini değil, çevresindeki geniş yeraltı yapısını da detaylı biçimde inceleyecek.
Yeraltındaki lav tünelinin izini sürecekler
Bölgenin uzun ve hareketli bir volkanik geçmişi bulunuyor. Marius Hills Çukuru'nun dik duvarları, normalde Ay'ın yüzeyinin altında kalan toprak ve lav katmanlarını gözler önüne seriyor. Bu katmanlar, lavın geçmişte Ay yüzeyinde ve altında nasıl hareket ettiğine dair kritik ipuçları taşıyabilir.
Araştırmacılar ayrıca farklı volkanik püskürmelerin birbirinden ne kadar uzun zaman aralıklarıyla ayrıldığını bulmaya çalışacak.
GIMLI'nin en dikkat çekici yanlarından biri, birden fazla ölçüm yönteminin aynı araştırmada bir araya getirilecek olması:
- Yeraltı radarı ile yüzey altındaki yapıların tespiti
- Sismik veriler ile yeraltı katmanlarının analizi
- Yerçekimi ölçümleri ile kütle dağılımının haritalanması
Bu üç yöntemin birlikte değerlendirilmesi, yüzeyin altındaki yapıların son derece ayrıntılı biçimde haritalanmasına imkân tanıyacak.
Proje ekibinden kıdemli bilim insanı Than Putzig, aktif kaynaklı sismik yöntemlerin Ay araştırmalarında yeniden kullanılmasının uzun süredir üzerinde çalıştığı bir konu olduğunu belirtti. Bu yöntemin radar ve yerçekimi ölçümleriyle birleştirilmesinin, Marius Hills Çukuru'ndan uzanan olası bir lav tünelinin tespit edilmesi dahil yeraltı yapısının daha iyi anlaşılmasını sağlayabileceğini ifade etti.
Mağara bulunursa astronotlar için dönüm noktası olabilir
Araştırmanın sonuçları gelecekteki Ay görevleri için son derece kritik olabilir. Ay yüzeyindeki radyasyon seviyesinin Dünya'dakinden yaklaşık 200 kat daha yüksek olduğu, Uluslararası Uzay İstasyonu'ndaki seviyelerin ise yaklaşık 2,6 katına ulaştığı belirtiliyor. Bu ortam, uzun süreli insanlı görevler açısından ciddi bir risk oluşturuyor.
Eğer yüzeyin altında gerçekten geniş bir mağara veya lav tüneli bulunursa, böyle bir yapı gelecekte Ay'da görev yapacak astronotlara radyasyonun yanı sıra yüzeydeki aşırı sıcaklık değişimlerine karşı doğal bir koruma sağlayabilir. Ancak GIMLI'nin hedefi yalnızca gelecekte kullanılabilecek bir sığınak bulmakla sınırlı değil; araştırmacılar, yeraltı yapılarının Ay'ın oluşumu ve volkanik geçmişi hakkında taşıdığı bilgileri de ortaya çıkarmayı amaçlıyor.
Mağara olmasa bile bilimsel değer taşıyor
Çukurun altında bir mağara veya lav tüneli bulunmaması durumunda bile araştırmanın boşuna gitmesi beklenmiyor. Çukurların dik duvarları, Ay yüzeyinin altında normal şartlarda görülemeyecek jeolojik katmanları açığa çıkarıyor. Bu katmanlar ve onlara bağlı olabilecek yeraltı alanları, Ay'daki volkanik süreçlerin geçmişine ilişkin izler barındırıyor.
GIMLI programının baş araştırmacı yardımcısı Gareth Morgan'a göre, önemli bir lav tünelinin varlığının doğrulanması, Ay'daki volkanik faaliyetlerin nasıl işlediğine dair yeni bilgiler sağlayabilir. Dünya'daki bazaltik volkanizmanın yaygın özelliklerinden biri olan lav tünellerinin Ay'da da tespit edilmesi, iki gök cisminin volkanik geçmişinin karşılaştırılması açısından yepyeni bir araştırma alanı açabilir.
Artemis görevleri yaklaşırken araştırma hız kazanıyor
GIMLI projesi, Ay'a yeniden insan göndermeye yönelik Artemis programının ilerlediği dönemde yürütülecek. NASA'nın planına göre Artemis IV görevi kapsamında 2028'de astronotların Ay'a indirilmesi hedefleniyor.
Görevde iki astronotun Ay yüzeyine inerek Güney Kutbu yakınlarında yaklaşık bir hafta boyunca bilimsel çalışmalar yürütmesi planlanıyor. Daha sonra astronotların Ay yörüngesindeki mürettebatla yeniden buluşması ve Dünya'ya dönüş yolculuğuna geçmesi öngörülüyor.
Marius Hills Çukuru'na yönelik GIMLI araştırması, Ay'ın yüzeyinde görünenin altında neler bulunduğuna dair daha net bir tablo çizmeyi hedefliyor. Çukurun altında gerçekten bir lav tüneli veya geniş bir mağara varsa, bu yapı gelecekte Ay'da kurulabilecek insan varlığı açısından da son derece dikkat çekici bir keşif olabilir.
