'Birisi zaten yapar' diyenler dikkat! Bilim insanları bu davranışı açıkladı

Bir odada ışıklar açık ve herkes elektrik faturasının yükseldiğini biliyor. Ancak kimse kalkıp ışığı kapatmıyor. Çünkü herkes, "Nasıl olsa birazdan biri kapatır" diye düşünüyor. Sorun tam da burada başlıyor. Ortak çıkar için bir kişinin harekete geçmesi gerekirken, gruptaki bireylerin her biri sorumluluğu bir başkasının üstlenmesini bekliyor.

Sosyal psikoloji ve oyun teorisinin dikkat çeken konularından biri olan Gönüllünün İkilemi, insanların neden bazen kendi çıkarlarıyla grubun çıkarı arasında sıkışıp kaldığını açıklamaya çalışıyor.

Gönüllünün İkilemi Nedir?

Gönüllünün İkilemi, bir grubun tamamının fayda sağlayacağı bir sonucun ortaya çıkması için en az bir kişinin maliyet veya risk üstlenerek harekete geçmesi gerektiğini ifade eden bir oyun teorisi problemidir.

Örneğin bir binada yangın alarmının çaldığını düşünelim. Yangını fark eden ilk kişinin itfaiyeyi araması herkesin güvenliği açısından büyük önem taşır. Ancak aramayı yapmak için kişinin kendi zamanını harcaması, yanlış alarm verme ihtimaliyle uğraşması veya sorumluluk üstlenmesi gerekir.

Herkes aynı anda "Bir başkası aramıştır" diye düşünürse kritik dakikalar kaybedilebilir.

"Neden Ben?" Düşüncesi Devreye Giriyor

İkilemin en çarpıcı noktası, kişinin aslında çözümün gerekli olduğunu bilmesine rağmen ilk adımı atmak istememesidir. Çünkü gönüllü olan kişi bir bedel öderken, diğerleri herhangi bir bedel ödemeden aynı sonuçtan faydalanabilir.

Bu durum birey açısından oldukça cazip bir seçenek yaratır: Başkası harekete geçsin, ben de ortaya çıkan faydadan yararlanayım. Ancak herkes aynı hesabı yaptığında ortada gönüllü kalmayabilir.

Günlük Hayatta Nerede Karşımıza Çıkıyor?

Gönüllünün ikilemi yalnızca teorik bir oyun değildir. Günlük yaşamda farkında olmadan defalarca karşılaşılır. İşte sık karşılaşılan örnekler:

• Bir iş yerinde ortak kullanılan mutfağın temizlenmesi
• Apartmanda bozulan bir lambanın değiştirilmesi
• Arkadaş grubunda herkesin katılacağı bir organizasyonun planlanması
• Sokakta yardıma ihtiyaç duyan birine ilk kişinin müdahale etmesi

Her durumda ortak bir sonuç için bir kişinin ilk adımı atması gerekir. Fakat bireylerin önemli bir bölümü bu sorumluluğu başkasının üstlenmesini bekleyebilir.

Gönüllü Olan Kişi Neden Harekete Geçiyor?

Peki herkes sorumluluktan kaçınırken bazı insanlar neden gönüllü oluyor? Burada kişisel değerler, toplumsal normlar, vicdan, risk algısı ve başkalarının davranışlarına ilişkin beklentiler devreye girebilir. Kişi, harekete geçmenin maliyetini göze alarak ortak faydanın oluşmasına katkıda bulunabilir.

Öte yandan gruptaki kişi sayısı da davranışı önemli ölçüde etkileyebilir. İnsanlar, kalabalık gruplarda sorumluluğun daha fazla paylaşılacağını düşünerek ilk adımı atma konusunda daha isteksiz davranabilir.

En İlginç Tarafı: Herkes Kazanabilir ama Kimse İlk Adımı Atmayabilir

Gönüllünün İkilemi'nin ortaya koyduğu temel çelişki oldukça basit: Bir kişinin harekete geçmesi herkes için iyi olabilir, fakat o kişinin harekete geçmesi kendisi açısından maliyetli olabilir.

Bu nedenle bireysel açıdan mantıklı görünen davranışlar, grubun tamamı açısından kötü bir sonuca yol açabilir. İkilem, insanların yalnızca "Ne yapmalıyım?" sorusuyla değil, aynı zamanda "Diğerleri ne yapacak?" sorusuyla da karar verdiğini gösteriyor.