Çölün ortasına 900 taş döküldü: Bilim insanlarını ayağa kaldıran gerçek ortaya çıktı

Batı Colorado'da yağmur ve kar sularının dar kanallardan hızla akması, zaman içinde dere yataklarının derinleşmesine ve çevredeki toprağın kurumasına yol açtı. Su seviyesi düştükçe sulak çayırlar küçüldü, bitki örtüsü zayıfladı ve bölgedeki yaban hayatı ciddi biçimde olumsuz etkilendi.

ABD Orman Servisi'nde uzun yıllar yaban hayatı biyoloğu olarak görev yapan Bill Zeedyk, sorunun yalnızca yağış azlığıyla ilgili olmadığını fark etti. Ona göre asıl mesele, mevcut suyun toprakta tutulamamasıydı.

Zeedyk, 1990'da emekli olduktan sonra dere yataklarını onarmak için çalışmaya koyuldu. Geleneksel mühendislik yöntemleriyle büyük yapılar inşa etmek yerine, suyun doğal akışına uyum sağlayan küçük taş düzenekleri kullanmayı tercih etti.

Küçük taş yapılar suyu toprakta tutuyor

Yöntemin temelinde suyun hızını düşürmek, daha geniş bir alana yaymasını sağlamak ve toprağa sızması için zaman kazandırmak yatıyor. Dere yataklarına yerleştirilen taşlar, suyun aşındırıcı gücünü azaltırken taşınan tortuların birikmesine de katkı sağlıyor. Böylece zamanla dere yatağı yükseliyor ve çevredeki toprağın nemini koruması kolaylaşıyor.

Bu amaçla farklı taş düzenekleri kullanılıyor:

• Su darbelerini tek sıra taşlardan oluşan küçük setler yumuşatıyor
• Su enerjisini dağıtan basamaklı düzenekler akışı yavaşlatıyor
• Akışı geniş bir alana yayan hilal biçimli taş yapılar suyu toprağa dağıtıyor

Bu yöntem, büyük makinelerle yapılan restorasyon çalışmalarına kıyasla önemli ölçüde daha düşük maliyetli olmasıyla da dikkat çekiyor. Geleneksel yöntemlerle kilometre başına 600 bin ila 1 milyon dolara ulaşabilen çalışmalar, el aletleri ve gönüllülerle 50 bin ila 100 bin dolara yapılabiliyor.

Bitki örtüsünde çarpıcı artış sağlandı

Zeedyk ve gönüllüler, 2012'de Colorado'daki özel bir arazide restorasyon çalışmalarına başladı. 2020'ye gelindiğinde yedi drenaj hattı boyunca yaklaşık 900 taş yapı inşa edilmişti.

Bilim insanları, uygulama yapılan alanlarla müdahale edilmeyen bölgeleri karşılaştırarak etkiyi ölçtü. Sekiz yılı aşkın süren araştırmada restorasyon uygulanan sulak alanlardaki bitki örtüsünün ortalama oranı yüzde 62'den yüzde 86'ya yükseldi. Bu sonuç, karşılaştırma alanlarına göre yaklaşık yüzde 40'lık bir iyileşmeye işaret etti.

Uydu verileri de küçük ölçekli yapıların bitki örtüsünü desteklediğini gösterdi. Uygulamalar, bitkilerin kurak dönemlerde daha uzun süre yeşil kalmasını kolaylaştırırken bitki verimliliğini de artırdı.

Yaban hayatı için de umut verdi

Sulak çayırların yeniden canlanması, bölgede yaşayan Gunnison adaçayı tavuğu gibi türler açısından büyük önem taşıyor. Federal düzeyde tehdit altındaki bu kuş, yavrularını beslemek için yaz aylarında ortaya çıkan böceklere ve sağlıklı sulak alanlara ihtiyaç duyuyor.

Bitki örtüsünün güçlenmesiyle böceklere geri dönüş, kuşların besin kaynaklarının yeniden oluşmasına katkı sağladı. Bölgedeki Gunnison adaçayı tavuğu popülasyonu 2019'da rekor düşük seviyeye geriledikten sonra 2022'de yaklaşık 3 bin 800 bireye ulaştı.

Yöntemin etkisi Colorado ile sınırlı kalmadı. Benzer çalışmalar farklı bölgelere yayıldı; bazı alanlarda ahşap ve bitki örtüsü kullanılarak kunduz barajlarını andıran yapılar oluşturuldu. Uygun yerlerde kunduzların yeniden bölgeye kazandırılması da gündeme geldi.

Doğanın kendini yenilemesine fırsat verildi

Bill Zeedyk'in yaklaşımı, kuruyan arazileri büyük yapılarla baştan düzenlemek yerine, erozyonun ilerlemesini durdurup doğanın kendini yenilemesine fırsat vermek üzerine kurulu.

Taşlarla oluşturulan küçük düzenekler kuraklığı tamamen ortadan kaldırmıyor; ancak yağmur ve kar sularının araziden hızla uzaklaşmasını önleyerek toprağın nemini korumasına, bitkilerin yeniden büyümesine ve ekosistemin güçlenmesine yardımcı oluyor.

Çalışmaların ortaya koyduğu temel sonuç oldukça basit: Bazen bir araziyi iyileştirmek için büyük projeler yerine, suyun doğal döngüsünü destekleyen küçük müdahaleler yeterli olabiliyor.