Hayalet görmek gibi paranormal deneyimler neden yaşanır? Bilim bu sorunun yanıtını arıyor

Eski Mezopotamya'da hayatta kalan akrabalar tarafından bakılması gereken hayaletlerle ilgili hikâyelerden, klasik edebiyatın ünlü eserlerine kadar, insanların hayalet hikâyeleri anlatma konusunda uzun bir geçmişi var. Peki hayaletlere olan merak neden hâlâ sürüyor?

ABD'deki Batı Georgia Üniversitesi'nde görev yapan psikolog Profesör Christine Simmonds-Moore, insanların inkar edilemez bir şekilde paranormal olduğuna inandıkları deneyimler yaşadıklarını söylüyor. Paranormal terimi genellikle bilim tarafından şu anda açıklanamayan bir olguyu tanımlamak için kullanılıyor. "Bu deneyimler öznel olarak gerçekten etkileyicidir ve insanlar üzerinde büyük bir etkide bulunabilirler" diyor. Ancak bu, onların doğaüstü bir nedenden kaynaklandığı anlamına gelmiyor.

Bilinç durumundaki değişikliklerin rolü

Simmonds-Moore'a göre, insanlar paranormal bir şey deneyimlediklerinde beyinlerinde birden fazla şey birden oluyor olabilir. Bu deneyimlerin çoğu, bilinç durumlarının az da olsa değiştiği zamanlarda meydana gelir. Uyku ve uyanıklık arasındaki süreç olan hipnagogik durumla bağlantılı olabilirler. Bu aşamada içsel hayal gücü ile dışsal algı birbirine karışabilir, bu da ikisi arasında ayrım yapmayı zorlaştırır.

Uyku felci: Karabasanın bilimsel açıklaması

Uyku felci (karabasan) da bu dönemde ortaya çıkabilir. 2011 yılında yapılan bir araştırmaya göre, nüfusun %7,6'sı bu durumu hayatının bir döneminde yaşamış. Londra Goldsmiths Üniversitesi'nden Profesör Chris French, bu durumu "vücudunuz uyanıkken beyniniz uyanmadığında" olarak tanımlıyor. French, paranormal deneyimlerin bilimsel nedenlerini araştıran Anormal Psikoloji Araştırma Birimi'nin kurucusu.

Uyku felci; odada başka birinin varlığını hissetme, yoğun ve gerçekçi halüsinasyonlar yaşama gibi bir dizi semptomla ilişkilendiriliyor. French bu konuda şu ifadeleri kullanıyor: "Odada başka hiçbir şey göremeseniz veya duyamasanız bile, orada bir şey varmış gibi hissedersiniz. Bu son derece korkutucu olabilir ama bu bir halüsinasyondur, gerçek değil."

Pareidolia: Şekillerde yüzler görme eğilimi

Uzmanlara göre, pareidolia yani insanların rasgele nesnelerde, şekillerde veya seslerde tanıdık kalıplar görme ya da duyma eğilimi, insanların paranormal deneyimler yaşadıklarını düşünmelerine neden olabilir. MacEwan Üniversitesi'nden Profesör Rodney Schmaltz, görsel sistemimizin çalışma şekli nedeniyle gözümüzün ucuyla bir şey görüp aslında yüz olmayan bir şeyi yüz gibi algılamamızın oldukça kolay olduğunu belirtiyor. Ayrıca stres altındayken bu kalıpları bulma olasılığının daha da arttığı ifade ediliyor.

Dissosiyasyon: Yanımızda varlık hissetmenin bir başka yolu

Bazı psikologlar, yalnız kaldığımızda da yanımızda bir varlık hissedebileceğimizi ve bunun dissosiyasyon adı verilen bir olgudan kaynaklanabileceğini düşünüyor. Dissosiyasyon, benliğin çeşitli yönlerinin ayrı olarak deneyimlenmesi durumunda ortaya çıkar. Aşırı stresli dönemlerde kişi "benliğinden ayrılmış gibi" hissedebilir. Ancak bu durum, arabayla eve gitmek gibi bildik bir görevi yerine getirirken "otomatik pilota" geçmek gibi günlük hayatta da meydana gelebilir.

Transliminalite ve sinestezi

Bazı araştırmalar, paranormal deneyim raporları ile transliminalite adı verilen psikolojik bir özellik arasında bir bağlantı buldu. Bu özellik en iyi bir anket kullanılarak değerlendirilebilir. Daha yüksek puan alan kişiler:

• Hayal gücü ve fantezi konusunda yeteneklidir
• Son derece yaratıcı kişiler olma eğilimindedir
• Sanat veya müzikten derinden etkilenme olasılıkları daha yüksektir
• Rüyalarını hatırlayıp onlardan anlam çıkarma eğilimindedir
• Yanlarında görünmez bir varlığın olduğunu hissetme olasılıkları daha yüksektir

Bu kişiler ayrıca sinesteziye de sahip olabilir. Sinestezi durumunda bir duyu yoluna iletilen bilgi, başka bir duyu yolunun uyarılmasına neden olur. Örneğin bir kişi pembe rengi gördüğünde bilinçaltında pembenin gül rengi olduğunu çağrışım yapabilir ve bunun sonucunda gül kokusunu alabiliyormuş gibi hissedebilir.

Çevrenin rolü: İnfrases ve ürkütücü mekânlar

Profesör Chris French'e göre bazı yerler doğası gereği diğerlerinden daha ürkütücü. Yüksek ışıklı bir alandan düşük ışıklı bir alana geçmek veya yüksek tavanlı yerler, insanların biraz daha endişeli ve huzursuz hissetmesine yol açabilir.

Bir diğer önemli faktör ise infrases, yani frekansı 20 hertz'den düşük olan sesler. Bu sesler makineler, trafik ve özellikle eski binalarda su tesisatı ve ısıtma sistemleri tarafından üretilir. Profesör Schmaltz'ın yaptığı çalışmada, infrasesin varlığının katılımcıların tükürüğündeki kortizol (stresle ilişkili bir hormon) seviyesinde hafif bir artışa neden olduğu ve kişilerin kendilerini daha sinirli hissetmesiyle ilişkili olduğu bulundu. Ancak infrases ile paranormal deneyimler arasındaki bağlantı tartışmalı ve bu konudaki bazı çalışmalar herhangi bir kanıt bulamamış.

Evrim ve hayatta kalma içgüdüsü

Bazı uzmanlar paranormal inançların arkasındaki asıl nedenin evrimimizde yatabileceğini öne sürüyor. Halkbilimci Deborah Hyde, "Biz hayatta kalmak için yaratıldık, gerçeği ortaya çıkarmak için değil" diyor. Bilişsel ve duyusal sistemlerimizin büyük bir kısmı, bir durumun mutlak gerçeğine ulaşmaktan ziyade hayatta kalmamıza odaklanmıştır.

Geçmişte en kötü senaryoyu düşünmemiz bize evrimsel bir avantaj sağlamış olabilir; örneğin bir gölgeyi yırtıcı hayvan olarak veya açıklanamayan bir sesi potansiyel bir tehdit olarak yorumlamak gibi.

Doğrulama yanlılığı ve kültürel inançlar

İnsanlarda bilişsel bir önyargı da bulunuyor. Tuhaflık deneyimlediğimizde, bunun bize yönelik belirli niyetlerle hareket eden bilinç sahibi bir kişi tarafından gerçekleştirildiğini varsayma eğiliminde oluyoruz. Buradan hareketle, dışarıda bu tür tehditlerin var olabileceği ve bu tehditlerin bazen çeşitli türlerde görünmez varlıklar olabileceği fikrine ulaşmak zor değil.

Hyde, kültürler arasında farklılık gösterseler de din ve batıl inançların "yazılımımıza kazınmış" göründüğünü söylüyor. Eğer hayaletlerin gerçekten var olduğuna dair bir inanç sisteminiz varsa, "İşte açıklaması bu" demek mantıksız değil.

Bu durum, insanların hayaletlere inanmak istemeleriyle de bağlantılı olabilir. Zaten doğru olduğuna inandığımız veya doğru olmasını istediğimiz bir şey olduğunda, onu destekler görünen kanıtlara daha çok dikkat ederiz. "[Hayaletler] ölümden sonraki yaşamın kanıtlarından biridir ve eğer ölümden sonraki yaşam fikrini benimsiyorsak, hayaletlerin gerçekten var olabileceği fikrine daha açık olabiliriz."