80 yıllık sır çözüldü: Schrödinger'in yayımlanmamış makalesi determinizm tartışmasını alevlendirdi

Fizik, kuantum mekaniği ve bilim tarihi dünyasında, teorik fiziğin gidişatını değiştirebilecek nitelikte önemli bir arşivsel keşif gerçekleştirildi. Kuantum fiziğinin en ünlü düşünce deneyiyle tanınan Avusturyalı fizikçi Erwin Schrödinger'in 80 yıldan uzun süredir tozlu raflarda bekleyen yayımlanmamış bir makalesi bulundu.

Üç sayfalık bu kayıp el yazması, 1944 yılında kaleme alınmış ve hiçbir bilimsel dergide neşredilmemişti. Belge, Avusturya'daki bir kütüphanede ortaya çıkarak bilim tarihi literatürüne yeni bir boyut kazandırdı.

von Neumann ve Whittaker'ın "imkansızlık" iddialarına matematiksel yanıt

1930 ve 1940'lı yıllarda, ünlü matematikçi John von Neumann ve fizikçi Edmund Taylor Whittaker, kuantum dünyasındaki parçacık davranışlarının arkasında ölçülemeyen "gizli değişkenlerin" bulunamayacağını ve determinizmin tamamen çöktüğünü ileri sürmüştü.

Arşivden çıkan belge, Schrödinger'in 1944 yılında özellikle Whittaker'ın bu iddialarına karşı çıktığını gösteriyor. Schrödinger, fotonların polarize ışık karşısındaki davranışlarını açıklayan alternatif bir matematiksel gizli değişken modeli kurdu. Bu modelle parçacıkların davranışının rastgele olmadığını; polarizörden geçtikten sonra değişen matematiksel kurallarla öngörülebileceğini ortaya koyarak determinizmin imkansız olduğu yönündeki iddialara itiraz etti.

Sanılanın aksine: Schrödinger kuantum rastlantısallığına karşı değildi

Tarihsel anlatılarda Schrödinger, sık sık Albert Einstein ile birlikte kuantum mekaniğinin rastlantısal ve olasılıksal yapısından rahatsız olan, katı determinizmi savunan bir fizikçi olarak resmediliyordu.

Ancak keşfedilen belgenin analizleri, Schrödinger'in bu modeli körü körüne determinizme inandığı için değil, tam tersine "determinizmin imkansız olduğu" yönündeki dogmatik iddiaları çürütmek amacıyla geliştirdiğini ortaya koyuyor. Dikkat çekici olan şu:

• Schrödinger, kuantum fiziği doğmadan önce, 1920'lerde bile evrenin temel yasalarının istatistiksel ve tahmin edilemez olabileceğine inanıyordu.
• Ünlü fizikçi, klasik determinizmi bir "felsefi önyargı" olarak tanımlamıştı.
• Gerçekliğin tam olarak öngörülemeyeceği fikrini kariyeri boyunca korudu.

80 yıldır saklı kalmasının sırrı ne?

Schrödinger'in bu kritik matematiksel modeli ve itiraz yazısını neden hiçbir bilimsel dergide yayımladığı tam olarak bilinmiyor. Araştırmacılar, 1944 yılında Heinrich Pelzer adlı başka bir fizikçinin benzer bir modeli yayımlaması üzerine Schrödinger'in kendi yazısını geri çekmiş olabileceği üzerinde duruyor.

Bilim tarihçileri, Schrödinger'in 80 yıl sonra bulunan bu gecikmiş yazısının, günümüz fizikçilerine dogma ve kesinlik iddialarına karşı açık fikirli olunması gerektiğini hatırlattığını vurguluyor. Bu keşif, kuantum fiziğinin kurucu figürlerinden birinin düşüncelerine dair var olan yaygın algıyı da gözden geçirmeye çağırıyor.