Çenesi ve yüzgeçleri olmayan, yaklaşık 450 milyon yıl önce yaşamış soyu tükenmiş bir balık türü olan Sacabambaspis, yıllar aradan sonra internette beklenmedik bir yükseliş yaşadı. Japon sosyal medya kullanıcılarının paylaşımlarıyla bir anda viral hale gelen antik balık, günümüzde internetin en sevimli ve en tuhaf karakterlerinden biri hâline geldi.
Her şey, Finlandiya'nın Helsinki kentindeki Finlandiya Doğa Tarihi Müzesi'nde sergilenen bir Sacabambaspis modelinin fotoğrafının sosyal medyada paylaşılmasıyla başladı. Estonyalı paleontolog Elga Mark-Kurik tarafından hazırlanan bu maket, Ordovik döneminde yaşayan türün nasıl göründüğüne dair bir fikir vermek amacıyla hazırlanmıştı.
Sacabambaspis adı, türün ilk fosillerinin bulunduğu Bolivya'daki Sacabamba köyünden geliyor. Daha sonraki fosil örnekleri ise Umman, Avustralya ve Arjantin gibi birbirinden uzak bölgelerde ortaya çıkarıldı. Bilim insanlarının elde ettiği bulgular, bu canlıyı "başına bir tava ile vurulmuş gibi görünen" bir balık olarak tanımlıyor: Üst gövdesi oldukça yassı, karın bölgesi ise daha şişkin bir yapıya sahip.
Çenesiz balıklar grubuna ait
Sacabambaspis, çenesiz balıklar olarak bilinen bir gruba dahildi. Bu canlılar çeneleri olmadığı için avını emerek besleniyordu. Dairesel ağızları sayesinde suyu ve içindeki küçük besin parçacıklarını adeta elektrik süpürgesi gibi çeken bu tür, ağzında yaklaşık 60 sıra küçük kemik plakası taşıyordu. Bu yapıların hareket ederek ağız boşluğunun genişleyip daralmasını sağladığı ve balığın plankton, alg ve diğer küçük besinleri emmesine yardımcı olduğu düşünülüyor.
Ancak bu antik balığın tuhaflıkları bununla sınırlı kalmadı:
- Belirgin yüzgeçleri bulunmuyordu – gövdesi, ucunda küçük bir yüzgeç bulunan kaslı kuyruğuna doğru daralıyordu.
- Bilim insanları, balığın vücudunu kıvırarak hareket etmiş olabileceğini; hareket biçiminin bir balık yavrusundan çok kurbağa yavrusunun yüzüşünü andırmış olabileceğini belirtiyor.
- Ön bölüme yakın ve küçük gözleri, kemiksi bir halka ile çevriliydi – ancak fosillerde retina gibi yumuşak dokular korunmadığı için gözlerin tam görünümü kesin olarak bilinmiyor.
Alışık olunmuş bir gözleme yöntemi, efsaneyi doğurdu
Modeli hazırlayan paleontolog Mark-Kurik, önce köpükten elle şekillendirdiği balığa gümüş renkli bir görünüm verdi. Ağzını hafif yaramaz bir gülümsemeye benzetecek şekilde tasarladı. Gözler için ise ince uçlu kalemle çizmek ya da kil kullanmak yerine yerel bir el sanatları mağazasından siyah-beyaz oyuncak gözler satın alıp modele yerleştirdi.
İşte yıllar sonra interneti kasıp kavuran o ikonik görüntünün kaynağı da tam olarak bu gözler oldu.
Model 1995 yılında müzede sergilenmeye başladığında şaşkın ifadesiyle dikkat çekmiş, hatta yüzündeki tablo Susam Sokağı karakterlerinden Kurabiye Canavarı'na benzetilmişti. Ancak model, 20 yıldan uzun bir süre boyunca geniş kitlelerin dikkatini çekmeden müzedeki yerinde kaldı.
Ta ki 2023 yılında bir fotoğraf Japon sosyal medya kullanıcılarının karşısına çıkana kadar. Kısa sürede yayılan görsel binlerce paylaşım ve yorum aldı; ardından hayran çizimleri, capsler ve çeşitli internet içerikleri birbirini izledi.
Bugün Sacabambaspis temalı tişörtler, peluş oyuncaklar ve anahtarlıklar bile bulunabiliyor. Milyonlarca yıl önce okyanuslarda yaşayıp nesli tükenen bu tuhaf balığın, internet fenomenine dönüşmesi evrimin en beklenmedik hikâyelerinden biri olarak kayıtlara geçti.
